Beograd na dlanu

Sto godina Zelenog venca

Piše: Ružica Mevorah

Beogradski glas – Prva moderna pijaca u Beogradu otvorena je 1920. godine, bio je to Zeleni venac, a nazvan je tada, pre punih sto godina, kraljicom beogradskih pijaca zbog savremenih tehničkih rešenja i projekta s poznatom ukrasnom kupolom u centru pijace. Istorija beogradskih pijaca seže, naravno, još dalje u prošlost, a mi ćemo je, uz pomoć Zorana Nikolića, početi sto godina ranije, tačnije 1824.

Zoran Lj. Nikolić (1967) novinar je i publicista, poznat po pričama iz istorije prestonice, a od 2011. i književnik, pošto je te godine objavio zbirku poezije „Dekada“ i prvi roman „Grad tajni“.

Početkom 19. veka, kaže Nikolić, seljaci iz okoline Beograda donosili su svoje proizvode na prilaze varoši i tamo ih prodavali. Međutim, Turci su uvideli da bi takav način trgovine i za njih mogao da bude unosan, pa bi primoravali ratare da im daju robu ispod cene, a zatim bi je preprodavali unutar grada, odredivši joj znatno višu vrednost. Tako je polako narastao bunt koji nije išao naruku oslabljenim Turcima i njihovoj vlasti. Bes seljaka rešio je da ublaži beogradski vezir tako što je na jednom sastanku viđenijih Turaka i Srba odlučio da „učini jedno pazarište ili toržište“ i tako je nikla prva gradska pijaca. Otvorena je 1824. godine, nazvana Pijaca Svetog Andreje, ali ostala je upamćena kao Veliki pijac na današnjem Studentskom trgu.

Daleka periferija

Prvi beogradski urbanista Emilijan Josimović predlagao je još 1867. godine da se izmesti Veliki pijac, međutim, uspeo je samo da deo pijace pretvori u park, dok je centralni deo ostao da radi kao pijačni prostor sve do 1926. godine. Iste godine je prestonica, koja se već proširila na sve strane sveta, dobila još dve nove pijace, u Jovanovoj ulici i na Kalenića gumnu.

Potom Društvo za ulepšavanje Vračara osniva pijacu Cvetni trg, pa niču Riblja, Stočna i Žitna pijaca u Zemunu, a uskoro i pijaca na Senjaku. Beograd je između dva rata imao i privatnu pijacu u vlasništvu Društva „Miloševac“ na Paliluli, a postojali su i Smederevski đeram, Dušanovačka, Voždovačka pijaca i pijaca na Karaburmi.

Hronike beleže da je Zeleni venac bio pazarno mesto još 1847. Godine 1885, po odluci Uprave varoši Beograda, ta lokacija postala je jedna od sedam fijakerskih stanica u gradu. Tu je 1918. održana i prva Skupština piljara Srbije, a danas je Zeleni venac pod zaštitom države kao kulturni spomenik.

U vreme otvaranja Velikog pijaca na današnjem Studentskom trgu, Terazije i Zeleni venac bili su daleka periferija grada. Grad je od Tvrđave pre 200 godina još uvek delio Šanac, kanal pun ustajale vode ograđen palisadama, vrstom drvene ograde čiji su šiljci pretili nepoznatom gostu da dopre unutar grada.

Sama varoš počinjala je kod Stambol kapije, dakle na mestu koje se nalazilo ispred današnjeg Narodnog pozorišta. To je bio ondašnji kraj varoši, odakle se nadovezivao Smederevski drum, koji se dalje prostirao današnjim Bulevarom kralja Aleksandra.

Kako beleži dr Dušan Popović u knjizi „Beograd kroz vekove“, „tek iza Šanca nalazila su se predgrađa ili predvarošice. To su, u prvo vreme, bile Terazije, Savinac ili Vračar i Palilula.

Groblje i kupleraji

Najstarije srpsko groblje nalazilo se tada na padini između Varoš kapije prema Zelenom vencu, sa obe strane Gospodske ulice, koja je posle ponela ime Brankova. To groblje je 1835. godine preneto na Tašmajdan, gde je iste godine podignuta prva, mala Crkva Svetog Marka.

Sa izvora koji su se nalazili ispod današnjeg hotela „Moskva“ voda se u to vreme stalno slivala ka Zelenom vencu, Prizrenskom ulicom, i, kako beleži dr Dušan Popović, stvarala poveću baru, tako da se za prelaz preko nje upotrebljavao čamac. Čamci su se iznajmljivali kraj dvospratne kuće, u čijem je prizemlju bila mala kafana, na kojoj se nalazio od lima izrađen venac, ofarban zelenom bojom, pa je po toj firmi prozvan čitav kraj: Zeleni venac. Kafana je prvenstveno opsluživala groblje, pa je normalno bilo da ime dobije po vencima kojima su kićeni grobovi.

Prva poznata vlasnica kafane po kojoj je Zeleni venac dobio ime bila je izvesna gospođa Herman, udovica i Saksonka, koja je 1938, posle muževljeve smrti, zatvorila šeširdžijsku radnju i otvorila kafanu na ulazu u groblje. Pomenuta dvospratnica srušena je tek 1960, a bila je, kažu, baš na mestu gde se danas nalazi „Mekdonalds“. Polovinom 19. veka Zeleni venac bio je poznat još po jednoj kafani, zvala se „Amerika“ i bila na zlu glasu jer je ponuda obuhvatala orijentalnu muziku, trbušni ples i prostituciju.

Pozorište i ministri

Zeleni venac je oduvek saobraćajno čvorište Beograda. Hronike svedoče da su tuda morali da prođu svi koji dolaze u Beograd ili izlaze iz njega. Ostalo je zapisano da je u vreme knjaza Miloša Obrenovića „sredstava za prevoz bilo sasvim malo“, da su korišćena uglavnom volujska kola. Na takvim kolima prevozile su se između dva beogradska konaka kneginja Ljubica i Tomanija, žena Jevrema Obrenovića. Na putu od konaka kod Saborne crkve prva stanica bila im je kafana „Germanova bašta“, blizu Save, na samom kraju današnje Brankove ulice, gde su njih dve umele da svrate na pivo.

Ceo tekst pročitajte u štampanom izdanju Beogradskog glasa!

Direktno

Beogradski glas

Dobra vest

Naslovna za sredu 12. 02. 2020.

Loša vest

Uzbunjivač

Beogradski glas

Podržite nas. Lajkujte našu Facebook stranicu

 

Like!