Reportaža

Van turističke rute: Vodič kroz vekove crkve i države

Piše: Radenka Marković

Beogradski glas – U Muzeju Srpske pravoslavne crkve, u Kneza Sime Markovića 6, preko puta Saborne crkve u Beogradu, čuva se više od hiljadu muzejskih jedinica, vrednih svedočanstava kako crkvene, umetničke i kulturne istorije, tako i istorije same srpske države.

Njihova starost, objašnjava Biljana Cincar Kostić, kustos Muzeja, seže od ranohriščanskih vremena, odnosno zbirke ranohrišćanskih krstova iz 2. i 3. veka, preko vizantijskih pečata od 9. do 11. veka. Čuvaju se i predmeti iz doba Nemanjića, Svetog kneza Lazara, zatim vremena Srpske despotovine, pa ropstva pod Turcima, obnovljene Pećke patrijaršije u 16. veku. Ipak, najveći broj eksponata jesu predmeti nastali na teritoriji Karlovačke mitropolije, a nakon Velike seobe Srba 1690. godine.

Eksponati u stalnoj postavci raspoređeni su u pet soba. Ima ih više od 300 i svi su originali, dok se ostali čuvaju u muzejskim depoima.

– Prva prostorija stalne postavke posvećena je liturgiji, odnosnov, oltarskom prostoru. U njoj je izvedena rekonstrukcija časne trpeze, sa svim predmetima koji su se na njoj nalazili: kašičica, putir, dikirija, trikirija, prestoni krst, četvorojevanđelje. Ovde su i predmeti koji stoje u oltaru, a preko puta su izložena odejanija, odnosno, odeća crkvenoslužitelja – priča Biljana Cincar Kostić,  pokazujući na svečane, zlatom ukrašene svešteničke kostime.

Oni stariji ukrašavani su zlatovezom, a kasniji zlatotkanjem, pa jedan takav izložen teži i više od 20 kilograma. U stalnoj postavci izložena su i dva epitrahilja iz 16. veka sa pripadajućim narukvicama koje su sveštenici nosili.

Osim bogoslužbene odeće, Muzej čuva vredne primerke rukopisnih knjiga od 13. do 19. veka. Ima ih oko 600.

– Najstariji primerci, poput ovog izvornog Jevanđelja koje je nastalo u mestu Crkolezi u okolini Dečana u 13. veku, pisani su na pergamentu dok papir dolazi tek sredinom 14. veka.

U Muzeju se može videti i original čuvenog cetinjskog Oktoiha iz 15. veka, pa prva štampana beogradska knjiga, Beogradsko četvorojevanđelje iz 16. veka.

Posebna prostorija posvećena je svetim Srbima. U njoj su dve dečanske svetinje, originalni kivot Stefana Dečanskog iz sredine 14. veka i žiteljna ikona Svetog Stefana Dečanskog sa scenama iz žitija, rad poznatog slikara Zografa Longina.

U rukopisnoj zbirci Muzeja čuva se više originalnih dokumenata srpskih vladara pisanih na pergamentu. Među njima je i prepis osnivačke povelje manastira Ravanica Svetog kneza Lazara, zatim jedna povelja Vuka Brankovića. Najznačajnija je svakako povelja cara Dušana u vidu svitka iz sredine 14. veka.

Ipak, najveću pažnju posetilaca Muzeja privlače plašt kneza Lazara, zatim plaštanica kralja Milutina i Jefimijina Pohvala knezu Lazaru.  

– Ova svečana vladarska odeća je knezu Lazaru obučena tri godine nakon njegove smrti, kada su sahranjene njegove mošti, odnosno telo koje je nađeno celo. Plašt je imao 70 dugmadi, od kojih je sačuvano jedno. Posle Drugog svetskog rata skinuta je sa moštiju da bi se restaurirala i konzervirala, a mošti su dobile novu odeću – priča naša domaćica u Muzeju.

Plaštanica kralja Milutina je, ističe ona, jedinstven predmet primenjene umetnosti srednjovekovnog crkvenog veza. Stara je više od 700 godina.

– Po zapisu ispod nogu usnulog Hrista, gde piše „Pomeni Bože dušu raba tvojego Milutina Ureši“, jasno je da je ovaj tekstil poručen za pokoj duše kralja Milutina. Kao vrhunski rad srednjovekovne vizantijske primenjene umetnosti plaštanica je prikazana u brojnim pregledima, enciklopedijama i velika je putnica na vizantijske izložbe. Poslednje njeno putovanje bilo je 2004. godine na izložbu „Vizantija: vera i moć“ u Muzej „Metropoliten“ u Njujorku.

Pohvala knezu Lazaru je originalno pesničko i veziljsko delo prve srpske pesnikinje Jefimije, despotice Jelene udate za Uglješu Mrnjavčevića, koja se posle pogibije svog muža u Maričkoj bici zamonašila i uzela ime Jefimija.

Pohvala je rađena na atlas svili zlatnim nitima, izvezena je u 26 redova, a među slovima nema razmaka.

 

Nije lako čuvati originale
Biljana Cincar Kostić ističe da su se muzejski poslenici nekada ponosili time što u stalnoj postavci imaju same originale. Međutim, kako kaže, to je veliki izazov jer je veoma teško predmete koji su prebrojali vekove održati u dobrom stanju da u njima uživaju i buduće generacije.

– Trend je u razvijenom svetu da se u stalnim postavkama izlažu dobre kopije. To je mnogo jednostavnije pošto omogućava da se originali čuvaju u posebnim fizičkim i hemijskim uslovima koji pomažu da oni duže ostanu u dobrom stanju, Jer eksponatima smeta promena temperature, vlage, svetlosti kojoj su izloženi ulaskom ljudi. Nadam se da ćemo jednom i mi moći da napravimo takve dobre kopije, pa da ovo originalno blago možemo duže da sačuvamo.   

 

 

Direktno

Beogradski glas

Dobra vest

Naslovna za sredu 22. 05. 2019.

Loša vest

Uzbunjivač

Beogradski glas